17 czerwca br. przypadly 93 urodziny Feliksa Grossa, dlugoletniego prezesa Polskiego Instytutu Naukowego w Nowym Jorku. Z racji wieku, urzedu i zaslug, polozonych w wielu dziedzinach, niewatpliwie przysluguje profesorowi tytul nestora. Ten szacowny termin nie pasuje jednak do wyprostowanej sylwetki, sprezystych ruchow i pelnej ekspresji twarzy, na ktorej maluje sie intelektualna ciekawosc. A moze po prostu trzeba zdefiniowac to okreslenie na nowo, uzupelniajac je o takie atrybuty jak energia, aktywne zycie, czy tez doskonala pamiec. Dodajmy do tych przymiotow, wrodzona elegancje i nienaganne maniery, ktore czynia profesora dzentelmenem dawnego pokroju.

Feliks Gross przyszedl na swiat w Krakowie, jako syn Adolfa i Augusty z domu Aleksander. Uczeszczal do znanego gimnazjum im. Sobieskiego, przyjaznil sie z Karolem Estreicherem, potomkiem rodu, zasluzonego dla kultury polskiej. Wybral prawo na Uniwersytecie Jagiellonskim, gdzie uzyskal rowniez stopien doktora w tej dziedzinie. Nauki polityczne studiowal w Paryzu. W latach 1930-39 publikowal w wielu czasopismach, jak Przeglad Wspolczesny, Przeglad Socjologiczny i Wiedza i Zycie. Wybral droge naukowa, rozpoczynajac kariere od asystentury na Wydziale Socjologii UJ. Na wniosek Bronislawa Malinowskiego, zostal mianowany na stanowisko wykladowcy w London School of Economics and Political Sciences, w objeciu ktorego przeszkodzil wybuch wojny.

Jego przekonania polityczne zawieraly duza doze idealizmu, na ktory skladala sie idea pomocy slabszym i wiara w demokracje. Nalezal do Polskiej Partii Socjaldemokratycznej odlamu nie majacego zludzen co do komunizmu i potepiajacego stalinowskie zbrodnie. Pozostawal pod wplywem takich politykow jak Zygmunt Zulawski, Ignacy Daszynski, Boleslaw Limanowski, Kazimierz Czapinski czy Zygmunt Piotrowski. Profesor, uzupelnial owa liste o nazwisko Kazimierza Puzaka, oceniajac go, jako wspaniala postac. Byl on jednym z przywodcow Podziemia, wywiezionym do Moskwy, gdzie wytoczono om proces szesnastu. Po odbyciu wyroku, Kazimierz Puzak wrocil do kraju, gdzie ponownie zostal zaaresztowany i zmarl w wiezieniu.

Jeszcze przed wojna, Feliks Gross opublikowal m. in. ksiazki: "Koczownictwo", "Studia nad nomadyzmem i nad wplywem tegoz na spoleczenstwo" ze wstepem Bronislawa Malinowskiego, przyjeta przez Polska Akademie Umiejetnosci, "Socjologia partii politycznych", "Robotnicy pisza", "Proletariat i Kultura". Fascynowala go metoda antropologiczna, ktora z powodzeniem stosowal w swoich dzielach. Intensywna praca naukowa nie przeszkodzila Feliksowi Grossowi w dzialaniu na innych polach. Byl zalozycielem i dyrektorem Szkoly Nauk Spolecznych (przy TUR) w Krakowie. Wchodzil tez w sklad komitetu wykonawczego Towarzystwa Uniwersytetow Robotniczych. Jako adwokat bronil pokrzywdzonych.

Druga wojna swiatowa zastala Feliksa Grossa w Wilnie, gdzie dzialal w podziemiu, zas najwieksze zagrozenie stanowilo wtedy GPU – sowiecka sluzba bezpieczenstwa. Kto wie co by sie stalo, gdyby nie pomoc zyczliwych. Dzieki niej Feliks Gross wraz z zona Priwa, zostal przylaczony i to w ostatniej chwili, do grupy obywateli polskich, udajacych sie do Japonii. Pelna napiecia podroz, a wlasciwie ewakuacja, odbywala sie transsyberyjska koleja. Z Japonii panstwo Grossowie przedostali sie do Stanow Zjednoczonych, Feliks Gross wlaczyl sie tu w dzialalnosc Central East European Planning Board pelniac funkcje sekretarza generalnego. Przedstawiciele Czechoslowacji, Grecji, Jugoslawii i Polski, planowali ksztalt przyszlych demokracji, jako konfederacji zawiazanej po zwycieskiej wojnie. Historia je przekreslila, nasza czesc Europy, wygrala wprawdzie wojne, przegrywajac pokoj. Po zawarciu ukladu w Jalcie, cofnieciu akredytacji polskiemu rzadowi na wygnaniu, a takze opanowaniu Jugoslawii przez komunistow, Rada stracila racje bytu. Nowa wizja zostala zawarta w ksiazce profesora pt. Crossroads of Two Continents: A Democratic Federation of East-Central Europe, wydanej w 1945 roku.

W latach 1942-45 Feliks Gross redagowal rowniez miesieczniki New Europe i World Reconstruction, co stanowilo wazne dopelnienie aktualnego wtedy zagadnienia w dziedzinie nauk politycznych. Kolejny okres to wyklady na Uniwersytecie Wyoming w Laramie, wraz ze stanowiskiem dyrektora Institute of Foreign Relations. Jest to nie tylko okres wytezonej pracy naukowej, ale i dydaktycznej, na wielu uczelniach, jak New York University, Columbia, Virginia i Vermont. Bardzo dluga wspolpraca i bliskie zwiazki, laczyly Feliksa Grossa z City University of New York – CUNY, gdzie byl profesorem antropologii i socjologii w Brooklyn College and Graduate School.

W tym miejscu wypada powiedziec kilka slow, o wiernej towarzyszce zycia. Priwa Gross wykladala historie sztuki w Queensboro Community College, gdzie zalozyla wydzial sztuki i muzeum. Do tej pory odbywa sie tu wystawa organizowana co dwa lata na jej czesc pod haslem Art on paper, obrazujaca rozne watki tematyczne. Wystawa upamietnia nieodzalowana nauczycielke i powszechnie lubiana kolezanke.

Jak przystalo na pupila slawnego Bronislawa Malinowskiego, Feliks Gross bardzo wczesnie rozpoczal prace badawcza w terenie (field studies), ktorej przedmiotem byla okreslona grupa lub spolecznosc. Zlozyly sie na to zapewne dodatkowe czynniki, jak ciekawosc ludzi, zdolnosc do wspolodczuwania i potrzeba intelektualna, wyrazajaca sie w checi zrozumienia i opisu wewnetrznych zwiazkow spolecznych, postaw, wierzen, systemu wartosci itp., a wiec dokonanie analizy w mikroskali. Jest to klasyczna metoda indukcji, pozwalajaca na przejscie od szczegolu do ogolu.

Jezdzac rowerem po podkrakowskich wsiach, rozmawial z zebrakami pod kosciolem. Rekrutowali sie oni glownie z chlopow na tzw. dozywociu, ktorym niewdzieczna rodzina wymowila utrzymanie i bylych zolnierzy. Wsrod nich profesor napotkal weterana armii austriackiej, ktoremu przyszlo walczyc z oddzialami pod wodza Garibaldiego, bojownika o zjednoczenie Wloch. Studium, najpierw opublikowane przez Wiedze i zycie, stanowi jeden z rozdzialow pracy "Proletariat i Kultura". Wydana przed wojna ksiazka zostala wznowiona w 1988 roku.

Praca na Uniwersytecie Wyoming dostarczyla sposobnosci do prowadzenia studiow nad rozwiazywaniem konfliktow, przez dwa, niegdys wrogie sobie szczepy, mieszkajace w jednym rezerwacie. Naleza do nich miedzy innymi rytualy plemienne. Coraz bardziej zazyle i przyjacielskie stosunki profesora z Indianami, uzyskaly mu zaproszenie na narady starszyzny, ktore zawsze odbywaly sie w wigwamie – tepee. Na sztuke wspolzycia z Indianami, sklada sie umiejetnosc sluchania, zachowywania milczenia i zabierania glosu w odpowiedniej porze, a takze okazywanie szacunku. Profesor podkreslil odmienne poczucie historii. Choc zolnierze indianscy brali udzial w drugiej wojnie, to zarowno jej uczestnicy, jak i inni czlonkowie szczepu zyli wspomnieniami walk toczonych przeciwko wojskom generala Custera, tak jakby wydarzyly sie one wczoraj.

Owocem studiow stala sie oddzielna monografia. Badania na terenie rezerwatu kontynuuje polski naukowiec, Krzysztof Kopczynski, z emigracji posolidarnosciowej, ktory interesuje sie szczegolnie tancem slonca.

Zywe zainteresowanie profesora wzbudzili tez polawiacze homarow, w Maine i wloscy wiesniacy. Tak odmienne w charakterze spolecznosci wymagaly znalezienia oddzielnego klucza i odrebnego podejscia. W przypadku milczacych, zamknietych w sobie rybakow, nalezalo najpierw zdobyc ich zaufanie. O ilez latwiej poszlo z wiesniakami, Italia – jak zauwazyl Feliks Gross – jest kraina dialogu, a przy winie rozwiazuja sie jezyki. Monografia – Il Paessco (Wies) zostala m.in. przetlumaczona na japonski.

Nielatwo objac wszystkie watki, skladajace sie na niezwykle aktywny zywot Feliksa Grossa. Sadzac po imponujacych rezultatach, starczylo by dzialalnosci dla kilku zapracowanych osob, a przeciez profesor jest nadal aktywny. Ostatnio ukazala sie przeciez ksiazka Tribe and the Civic State. Oprocz naukowego pismiennictwa, profesor pisywal do Kultury Paryskiej, Wiadomosci Literackich i Robotnika ukazujacych sie w Londynie, czy tez do Robotnika Polskiego, wydawanego w Nowym Jorku, jak rowniez zamieszczal swoje artykuly w roznojezycznych czasopismach. Feliks Gross nie tylko wykladal w Ameryce, ale i zagranica, w Rzymie, Bruges, Florencji. Paral sie tez wspolredakcja wielu dziel naukowych, jak chociazby Slavonic Encyclopedia (1949). Byl m.in. stypendysta Fulbrights Sloane Foundation. Jako konsultant uczestniczyl w zespole powolanym przez prezydenta Johnsona, pracujacym nad zagadnieniem przyczyn i zapobieganiu przemocy. Feliks Gross jest czlonkiem wielu akademii i stowarzyszen, a takze laureatem nagrod, wyroznien i odznaczen.

Dluga lista publikacji swiadczy o bardzo roznorodnych zainteresowaniach z dziedziny polityki, antropologii, etnografii, kultury, prawa.

Choc profesor uwaza sie przede wszystkim za socjologa, to patrzy na swiat jak rasowy humanista.

Profesor Gross byl przy narodzinach Polskiego Instytutu Naukowego, nigdy nie tracac kontaktu z bliska mu instytucja. Sprawowal tu sukcesywnie funkcje dyrektora i wiceprezesa. W 1980 roku objal stanowisko prezesa, az do momentu przekazania paleczki swemu nastepcy, ktorym jest prof. Piotr Wandycz. Uroczystosc odbedzie sie podczas trwajacej obecnie konferencji Polskiego Instytutu Naukowego. Kulminacyjnym momentem bedzie przyznanie Feliksowi Grossowi – honorowej prezesury (President Emeritus) w uznaniu zaslug i dzialan poniesionych dla dobra placowki, od ponad piecdziesieciu lat.