Zasadniczym celem reformy konstytucyjnej pozostaje umocnienie polskiej niepodległości, suwerenności i pomyślnego bytu Polaków (…) Polsce potrzebna jest Konstytucja na miarę XXI wieku.
Andrzej Duda, Prezydent RP

 

 

Od dłuższego czasu mówi się o konieczności zmiany Konstytucji Rzeczpospolitej i przeprowadzenia referendum w tej sprawie. Prezydent Andrzej Duda wypowiedział się na ten temat podczas niedawnych obchodów rocznicy Konstytucji 3 Maja.

Pod koniec kwietnia odbył się w Warszawie kongres Kampanii „Wspólnie o Konstytucji”. Kampania została zainicjowana w sierpniu ub. roku w Gdańsku. Podczas warszawskiego spotkania Andrzej Duda zwrócił uwagę, że sensem ogólnokrajowego referendum o charakterze konsultacyjnym jest odpowiedź na pytanie, czy obywatele chcą zmian lub uchwalenia nowej konstytucji – „Jest to odwrócenie dotychczasowej praktyki, w której Polacy pytani byli o opinię dopiero na końcu, a ich wybór ograniczał się do zatwierdzenia albo odrzucenia aktu konstytucyjnego” – zaznaczył prezydent.

 

*

Obowiązująca obecnie konstytucja została uchwalona w roku 1997 a więc osiem lat od momentu odzyskania przez Polskę suwerenności. Warto przypomnieć, że pierwsza ustawa zasadnicza odrodzonej Rzeczpospolitej – konstytucja marcowa 1921 r. została przyjęta niecałe trzy lata od odzyskania przez Polskę niepodległości. Należy również pamiętać, że w ciągu tych trzech lat trwała prawie bezustanna walka o granice i miała miejsce dramatyczna wojna z Rosją sowiecką 1920 r., która nieomal doprowadziła do upadku dopiero co odbudowanego państwa.

Konstytucja 1997 r. została przygotowana i uchwalona w okresie kiedy w Polsce sprawowała władzę postkomunistyczna lewica reprezentowana przez SLD. Ustawa była opracowywana w pośpiechu (zbliżały się wybory, w których lewica miała utracić władzę) co w pewnym stopniu odbiło się na jej treści. Frekwencja w referendum, które zatwierdziło konstytucję wyniosła niecałe 48 procent. Biorąc pod uwagę doniosłość takiego referendum, powinna w nim wziąć udział co najmniej połowa obywateli uprawnionych do głosowania. Nie wprowadzono jednak takiego wymogu. Nowa ustawa została zatwierdzona nieznaczną większością – „za” głosowało ok. 53 procent a przeciw ponad 46 procent elektoratu.

Wielu znawców prawa państwowego zarzuca obecnej konstytucji szereg niedociągnięć, niejasności oraz sprzeczności. Już sama liczba jej artykułów (243!) budzi pewne wątpliwości. Dla porównania, konstytucja 1921 r. miała ich tylko 126. Słyszy się również krytyczne głosy na temat wielkości sejmu ustanowionej przez ustawę. W polskim parlamencie zasiada 460 osób. Dla porównania, Izba Reprezentantów USA ma tylko 444 członków, chociaz ludność Stanów Zjednoczonych jest prawie dziewięciokrotnie większa od Polski.

W artykule 2. obecna ustawa określa Polskę jako demokratyczne, prawne państwo. Według niektórych opinii istnieje tu pewien konflikt, ponieważ państwo prawne nie musi być demokratyczne. Wątpliwości budzi również niejasno sformułowana idea urzeczywistniania „zasad sprawiedliwości społecznej”.

Krytyczne uwagi dotyczą również rozdzielenia uprawnień i kompetencji poszczególnych organów państwowych. Władza wykonawcza jest podzielona pomiędzy rząd powoływany przez sejm oraz Prezydenta RP. W konsekwencji ustawa tworzy system, który nie jest ani prezydenckim, ani parlamentarnym.

Chyba najwięcej krytyki poświęcono sprawie władzy nad wojskiem. Konstytucja wprawdzie mówi, że zwierzchnikiem si zbrojnych jest prezydent, ale wszelkie działania może podejmować na wniosek premiera lub ministra obrony narodowej. Można to porównać do nałożenia gorsetu na urząd prezydenta jako głównodowodzącego armią.

 

*

Polska miała dotychczas pięć konstytucji. Ustawa Majowa z roku 1791 była pierwszą w Europie i drugą na świecie nowoczesną konstytucją. Uchwalona po odzyskaniu niepodległości konstytucja marcowa była uważana za jedną z najbardziej demokratycznych na świecie. Niestety nie zapewniała ona stabilności politycznej. Od jej uchwalenia do zamachu majowego 1926 r. powoływano dziesięć różnych rządów. Konstytucja kwietniowa z 1935 r. była mniej demokratyczna, ale zapewniała większą stabilizację kraju i znaczenie panstwa. Uchwalona w roku 1952, w okresie największego terroru stalinowskiego, konstytucja PRL miała legitymizować władzę komunistyczną. Zawarte w niej prawa i swobody obywatelskie pozostały na papierze.

*

Stany Zjednoczone posiadają tę samą konstytucję od ponad 230 lat. Wprowadzono do niej 27 poprawek (amendments) jednak niektóre jej przepisy są przedawnione i nie pasują do współczesnego życia. Gwarantowane na przykład prawo do posiadania broni wzbudza obecnie wiele zastrzeżeń. Również zasady wyboru prezydenta, które nie odbywają się bezpośrednio, wydają się być zwyczajem przeniesionym ze Średniowiecza. Przywiązanie do starej konstytucji wynika być może ze skłonności do utrzymania tradycji i sprzeciwu wobec zmian w życiu codziennym Amerykanów. Tak samo próby wprowadzenia do USA systemu metrycznego nigdy się nie powiodły. Podobnie można powiedzieć o przywiązaniu do jednocentówek, które praktycznie nie mają żadnej wartości.

 

*

Wiele krajów demokratycznych zmienia swe konstytucje co jakiś czas. Polska nie jest pod tym względem wyjątkiem. Francja od czasów rewolucji 1789 r. miała pięć konstytucji (1791, 1848, 1875, 1946 i 1958).
Wszystko wskazuje na to, że Polska jest gotowa na przyjęcie nowej konstytucji. Prezydent Duda proponuje aby referendum w tej sprawie odbyło się 10 i 11 listopada bieżącego roku, w setną rocznicę odzyskania niepodległości.

 

Kazimierz Wierzbicki