Początek dekady Gierka przyniósł pewną liberalizację w polityce kulturalnej, przejawiającą się głównie zmniejszeniem nacisku cenzury.

 

W poezji dominowało pokolenie Zbigniewa Herberta, który wydał nowy tom filozoficznych wierszy o Panu Cogito. Czołówkę poetów tworzyli również Stanisław Grochowiak, Tadeusz Różewicz, Wisława Szymborska, Ernest Bryll i Jerzy Ficowski. Wysoki poziom reprezentowała twórczość Aleksandra Rymkiewicza, Marka Skwarnickiego, Wiesława Dymnego oraz ks. Jana Twardowskiego.

Od połowy lat 70-tych rozwija się niezależny od cenzury ruch literacki reprezentowany w poezji m.in. przez Stanisława Barańczaka, Jacka Bierezina i Ryszarda Krynickiego. W „drugim obiegu” wydawali również znani prozaicy – Jerzy Andrzejewski („Miazga”) oraz Tadeusz Konwicki („Kompleks polski” i „Mała apokalipsa”).

Pomostem między literaturą krajową i emigracyjną był Stefan Kisielewski, który jako Tomasz Staliński wydawał w paryskim Instytucie Literackim powieści ukazujące życie społeczno-polityczne w PRL – „Cienie w pieczarze” (1971), „Romans zimowy” (1972) oraz „Śledztwo” (1974).

Z literatury emigracyjnej wielką sławę uzyskał pamiętnik Aleksandra Wata „Mój wiek” oraz wspomnienia Stanisława Swianiewicza „W cieniu Katynia”.

 

*

 

Dekada lat 70-ych to pasmo sukcesów polskiego teatru. Złote lata przeżywał Teatr Stary w Krakowie, który wystawił „Dziady” Mickiewicza (1973) oraz „Wyzwolenie” Wyspiańskiego (1974) – obydwie sztuki w reżyserii przedwcześnie zmarłego Konrada Swinarskiego. Dramat Mickiewicza był pokazany po raz pierwszy od roku 1968. Wielkie sukcesy odnosił awangardowy Teatr Laboratorium Jerzego Grotowskiego oraz Teatr Pantomimy Henryka Tomaszewskiego. Scena polska bez wątpienia należała w tym okresie do czołówki europejskiej.

Sporym powodzeniem cieszyły się kabarety warszawskie – „Pod Egidą” Jana Pietrzaka oraz „Dudek” Edwarda Dziewońskiego, jak również wrocławska „Elita”. W Krakowie działała ciągle „Piwnica pod Baranami” Piotra Skrzyneckiego.

 

*

 

Kinematografia stworzyła szereg wybitnych obrazów, chociaż nie były to już czasy polskiej szkoły filmowej. Dużym wydarzeniem była w roku 1972 ekranizacja „Wesela” Wyspiańskiego oraz „Ziemi obiecanej” Reymonta (1975) w reżyserii Andrzeja Wajdy. W drugiej połowie omawianej dekady pojawia sie kino „moralnego niepokoju”. Do tej kategorii należą „Spokój” i „Amator” Krzysztofa Kieślowskiego oraz „Aktorzy prowincjonalni” Agnieszki Holland. Filmy te ukazują osoby, które starają się prowadzic uczciwe, oparte na wartościach etycznych życie, lecz często potykają się o przeszkody społeczno-politycznej rzeczywistości. Z kolei w „Wodzireju” Feliksa Falka widzimy osobnika, który za wszelką cenę dąży do sukcesu posługując się donosicielstwem, kłamstwem oraz całkowitym brakiem lojalności wobec współpracowników i przyjaciół. Do czołówki twórców polskiego filmu w tym okresie można również zaliczyć Krzysztofa Zanussiego („Iluminacja”, „Barwy ochronne”) oraz Wojciecha Hasa („Sanatorium pod klepsydrą”). Wielkim wydarzeniem była premiera dramatu politycznego Andrzeja Wajdy „Człowiek z marmuru” (1976) nawiązującego do okresu stalinizmu w Polsce lat 50-ych.
Spośród aktorów filmowych największą popularnością cieszyli się: Maja Komorowska, Krystyna Janda, Jerzy Bińczycki, Anna Seniuk, Daniel Olbrychski, Jerzy Radziwiłłowicz, Andrzej Seweryn, Jerzy Stuhr oraz Zbigniew Zapasiewicz.

 

*

 

Telewizja polska nie reprezentowała już wysokiego poziomu lat 60-ych. TVP znajdowała się przez szereg lat pod kontrolą wysokiego dygnitarza PZPR, Macieja Szczepańskiego i służyła w dużej mierze propagandzie rządowej. Starano się jednak zaspokoić potrzeby szerokiej rzeszy odbiorców nadając sporo programów kulturalno-rozrywkowych, w większości o małych wartościach artystycznych. Dużym powodzeniem cieszyły się amerykańskie seriale filmowe („Pogoda dla bogaczy”, „Columbo”).

Z audycji radiowych ogromnym powodzeniem, zwłaszcza wśród młodego pokolenia, cieszył się trzeci program Polskiego Radia. Słynna „Trójka” nadawała ambitną muzykę zagraniczną – folk, blues, country oraz piosenki francuskie. Największą popularność zdobyły jednak programy satyryczne – „60 minut na godzinę” oraz „Ilustrowany Tygodnik Rozrywkowy – których autorami i wykonawcami byli m.in. Marcin Wolski, Jerzy Fedorowicz, Andrzej Zaorski i Maciej Zembaty.

Lata 70-te to również pasmo sukcesów polskich sportowców. Polacy odnieśli wiele zwycięstw na igrzyskach olimpijskich w Monachium (1972) oraz w Montrealu (1976) i uplasowali się w światowej czołówce. Największą sławę zdobyła polska reprezentacja piłki nożnej pod kierownictwem Kazimierza Górskiego zajmując trzecie miejsce na mistrzostwach świata w RFN w roku 1974.

 

Kazimierz Wierzbicki