W roku 1945 zdecydowana większość państw zachodnich uznała oficjalnie rząd warszawski cofając tym samym uznanie polskiego rządu w Londynie.

 

Rząd RP na wychodźstwie był w dalszym ciągu uznawany przez Watykan, Hiszpanię, Irlandię, Kubę i Liban. Posiadał również nieoficjalne przedstawicielstwa w wielu stolicach Zachodu.

Do głównych zadań rządu londyńskiego należało z jednej strony przypominanie światu o prawie Polaków do własnej państwowości, z drugiej zaś opieka nad prawie dwu milionową rzeszą rodaków, których losy wojenne rzuciły poza granice kraju. Byli to przeważnie żołnierze Polskich Sił Zbrojnych, politycy oraz ludzie kultury. Wobec przejęcia władzy w Polsce przez komunistów, olbrzymia ich większość zdecydowała się nie wracać do ojczyzny. Żołnierze generała Władysława Andersa nie mieli gdzie wracać, gdyż ich ziemie rodzinne zostały włączone do Związku Sowieckiego.
Po śmierci Władysława Raczkiewicza w roku 1947, funkcję prezydenta RP na obczyźnie objął August Zaleski, który sprawował ten urząd przez następne 25 lat. W tym czasie rozgorzały spory i konflikty pomiędzy politykami emigracyjnymi. W początkach lat 50. powstało kilka ośrodków politycznych, z których każdy uznawał się za kontynuatora legalnych władz polskich. Kłótnie i dyskusje, niemożliwe w kraju, służyły jednakże idei wolności słowa oraz ciągłości polskiej myśli politycznej.

Na Zachodzie pozostało wielu wybitnych przedstawicieli kultury polskiej. Spośród znanych poetów byli to m.in. Kazimierz Wierzyński, Jan Lechoń, Marian Hemar. Do najbardziej popularnych prozaików należeli Tadeusz Nowakowski, Gustaw Herling-Grudziński oraz Maria Kuncewiczowa. Szereg twórców, pozbawionych swobody literackiej w kraju, udało się na emigrację w latach 50. i 60. Do grupy tej należeli Czesław Miłosz, Marek Hłasko, Leopold Tyrmand, Sławomir Mrożek.

Jednym z głównych ośrodków społeczno-politycznych polskiej emigracji był kierowany przez Jerzego Giedroycia paryski Instytut Literacki.

Przez okres kilkudziesięciu lat placówka ta wydała setki tytułów – w olbrzymiej większości pozycji, które nie mogły ukazać się w kraju ze względu na cenzurę. Spora część tych wydawnictw była przewożona różnymi drogami do Polski.
Nieocenioną rolę spełniał wydawany przez Instytut miesięcznik „Kultura”, który informował czytelników o wydarzeniach w kraju jak również zamieszczał komentarze o sytuacji politycznej i życiu kulturalnym w Polsce.
Innym, ważnym centrum polskości była istniejąca w Monachium rozgłośnia polska Radia Wolna Europa. Od rozpoczęcia nadawania audycji w roku 1952 było to dla milionów Polaków w kraju jedyne, niezależne źródło informacji. Dyrektorem rozgłośni był przez ponad 20 lat Jan Nowak Jeziorański, legendarny „Kurier z Warszawy”.

Centrum społeczno-kulturalne polskiej emigracji mieściło się w Londynie. Istniały tu polskie kluby, wydawnictwa prasowe i książkowe, placówki naukowe, itp. Głównym ośrodkiem naukowym polskiego Londynu był Instytut im. generała Władysława Sikorskiego. W polskich teatrzykach i kabaretach występowały gwiazdy polskiej piosenki przedwojennej na czele z Władą Majewską i Renatą Bogdańską (żoną gen. Andersa). Cotygodniowy program kabaretowy transmitowany do kraju na falach Wolnej Europy prowadził Marian Hemar. Społeczność polska w Londynie liczyła ponad sto tysiecy osób.

Wraz z końcem ery stalinowskiej i odwilżą polityczną w Polsce w roku 1956, niektórzy politycy emigracyjni i ludzie kultury zaczęli wracać do kraju. Jako jeden z pierwszych powrócił do Warszawy Stanisław Cat-Mackiewicz, znany pisarz i premier rządu londyńskiego w latach 1954-1955. Większość środowisk emigracyjnych zdecydowanie potępiała takie powroty.

Ponad 1,5 mln Polaków mieszkało na terenie Związku Sowieckiego. Byli to potomkowie polskiej społeczności z okresu Rosji carskiej, Polacy pozostawieni na kresach wschodnich po wojnie, jak również zesłańcy z lat 1940-1941. Ci ostatni przebywali w olbrzymiej większości na Syberii oraz w Kazachstanie. Do tego należy doliczyć tysiące żołnierzy AK zesłanych w głąb Rosji w latach 1944-1945. Niektórym z nich udało się powrócić do kraju po roku 1947. Inni wrócili dopiero po przełomie politycznym w Polsce w drugiej połowie lat 50., w ramach tzw. repatryjacji.
Los ludności polskiej w ZSSR byl ciężki. Reprezentowała ona najuboższe warstwy społeczne. Ponadto Polacy odcięci byli od kultury narodowej i religii katolickiej. Kontakty z krewnymi w kraju były bardzo ograniczone. Odwiedziny w Polsce lub wizyty rodzinne w Rosji prawie niemożliwe.

 

*

Aktywność powojennych środowisk emigracyjnych w Europie Zachodniej, w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie miała olbrzymie znaczenie. W sytuacji zniewolenia Polski przez reżim komunistyczny i działanie cenzury prewencyjnej, Polacy na obczyźnie podtrzymywali ideę niepodległości narodu i tworzyli niezależną kulturę polską.

 

Kazimierz Wierzbicki