W wyborach przeprowadzonych w roku 1928 Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (BBWR) nie uzyskał bezwzględnej większości ani w sejmie, ani w senacie. W wyborach przeprowadzonych w roku 1928 Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (BBWR) nie uzyskał bezwzględnej większości ani w sejmie, ani w senacie. 

W tej sytuacji siły, które doszły do władzy w wyniku zamachu majowego (sanacja) postanowiły rządzić bez poparcia parlamentu. Rozpoczęły się tzw. rządy pułkowników. W odpowiedzi partie centrowe i lewicowe, od Chrześcijańskiej Demokracji do Polskiej Partii Socjalistycznej, połączyły się w jeden blok pod nazwą Centrolew. W czerwcu 1930 r. opozycja zwołała do Krakowa Kongres Obrony Prawa i Wolności. Uchwalona rezolucja kongresu głosiła m. in.: „Walkę o usunięcie dyktatury Józefa Piłsudskiego podjęliśmy wszyscy razem i razem ją poprowadzimy dalej aż do zwycięstwa … na każdą próbę zamachu stanu odpowiemy najbardziej bezwzględnym oporem … na każdą próbę terroru odpowiemy siłą fizyczną”.

Reakcja Piłsudskiego była brutalna. W nocy z 9 na 10 września przywódcy Centrolewu zostali aresztowani i osadzeni w twierdzy, w Brześciu nad Bugiem. Opozycjoniści traktowani byli stosownie do rygorów więzienia wojskowego. Zdarzały się przypadki bicia (pobito na przykład przywódcę ruchu ludowego, b. premiera Wincentego Witosa). Więźniowie byli w większości posłami do sejmu a więc powinni podlegać prawom immunitetu.

Brześć stał się symbolem łamania konstytucji i praw obywatelskich. Pozostał czarną kartą dziejów II Rzeczpospolitej. Przywódcy Centrolewu zostali postawieni przed sądem i skazani w czerwcu 1933 r. na kary do 3 lat więzienia. Główni oskarżeni – Wincenty Witos, Herman Liberman, Władysław Kiernik oraz inni – otrzymali wyroki in absentia ponieważ udało im się wyjechać za granicę.

Wybory przeprowadzone jesienią 1930 r. (tzw. wybory brzeskie) przyniosły tym razem zwycięstwo BBWR, który uzyskał bezwzględną większość w sejmie. Stało się to jednakże w wyniku nacisków i różnych nieprawidłowości ze strony obozu rządzącego. Mimo antydemokratycznych posunięć sanacja cieszyła się sporym poparciem dużej części społeczeństwa. Z uznaniem podkreślano wzmocnienie władzy centralnej i wskazywano na patriotyzm marszałka Piłsudskiego.

Wkrótce władze rozpoczęły przygotowania do zmiany konstytucji. Nowa konstytucja została uchwalona w kwietniu 1935 r. Ustawa kwietniowa podkreślała nadrzędność państwa – a nie narodu, jak było zapisane w konstytucji marcowej 1921 roku. Zrywała z zasadami demokracji parlamentarnej i wprowadzała system prezydencki. Wybierany na 7 lat prezydent uzyskał szerokie uprawnienia – mianował i odwoływał premiera i ministrów, zwoływał i rozwiązywał obie izby parlamentu, jak również był zwierzchnikiem sił zbrojnych. Zgodnie z zapisem, prezydent odpowiedzialny był tylko przed „Bogiem i historią”. Zawężony został dotychczasowy zakres praw obywatelskich. W zamian podkreślano konieczność wypełniania obowiązków względem państwa jako wspólnego dobra.

Kilka tygodni po uchwaleniu nowej konstytucji zmarł Józef Piłsudski. Główne uroczystości pogrzebowe odbyły się w Warszawie. Następnie trumna ze zwłokami marszałka została przewieziona do Krakowa i umieszczona w podziemiach Katedry Wawelskiej. Serce Piłsudskiego pochowano w Wilnie, w grobie jego matki. Śmierć pierwszego marszałka Rzeczpospolitej odbiła się szerokim echem za granicą. Liga Narodów na specjalnym posiedzeniu uczciła jego pamięć. Prasa europejska podkreślała jego znaczenie w powstrzymaniu agresji bolszewickiej w roku 1920.

Zgodnie z nową konstytucją, we wrześniu 1935 odbyły się wybory do parlamentu. Wzięła w nich udział mniej niż połowa uprawnionych do głosowania. Wszystkie partie opozycyjne nawoływały do bojkotu głosowania. W rezultacie w sejmie i senacie znaleźli się tylko przedstawiciele prorządowego BBWR oraz posłowie i senatorowie mniejszości narodowych.

W obozie sanacyjnym wzmocniona została pozycja prezydenta Ignacego Mościckiego oraz gen. Edwarda Rydza-Śmigłego, którego mianowano marszałkiem Polski. W roku 1937 rozwiązano BBWR a zwolennicy „silnej ręki” skupieni wokół Rydza-Śmigłego utworzyli Obóz Zjednoczenia Narodowego (OZN). Od roku 1936 aż do wybuchu wojny funkcję prezesa Rady Ministrów sprawował Felicjan Sławoj-Składkowski.

*

Budowa II Rzeczpospolitej odbywała się w niezwykle trudnych warunkach. Mimo to, w ciągu krótkiego okresu dwudziestu lat Polacy mogli się poszczycić sporymi osiągnięciami. Zrobiono wiele aby zatrzeć ślady ponad stuletniego okresu rozbiorów. Unowocześniono gospodarkę, wykształcono rzesze specjalistów w różnych dziedzinach oraz wychowano nowe pokolenie, które wzrastało w poczuciu przywiązania do wartości patriotycznych.Nadchodzące lata poddały społeczeństwo polskie nie spotykanej dotąd w jego historii próbie. Polacy wyszli z niej zwycięsko, m.in. dzięki temu, że przez 20 lat mogli żyć, pracować i wychowywać swoje dzieci we własnym kraju.

 

Paweł Wierzbicki