Odzyskanie niepodległości miało olbrzymi wpływ na rozwój nauki i kultury w Polsce. Po wielu latach zakazów i ograniczeń twórczość literacka i artystyczna oraz nauka i oświata mogły rozwijać się swobodnie.

 

Jednym z najważniejszych sukcesów II Rzeczpospolitej było zbudowanie od podstaw rodzimego szkolnictwa. W ciągu niespełna 20 lat trzykrotnie spadła liczba analfabetów. Obok istniejących już wyższych uczelni powstawały nowe uniwersytety, m.in. Uniwersytet im. Stefana Batorego w Wilnie oraz Katolicki Uniwersytet Lubelski (KUL). Rozwijała się nauka polska. W roku 1928 rząd powołał Fundusz Kultury Naukowej dla wspomagania twórców. Światową sławę zdobyli polscy matematycy – Wacław Sierpiński i Stefan Banach.

W literaturze kwitły nowe talenty. Do najwybitniejszych należy zaliczyć Stefana Żeromskiego i Władysława Reymonta, który w roku 1924 otrzymał Nagrodę Nobla. Pojawili się młodzi poeci: Julian Tuwim, Kazimierz Wierzyński, Jan Lechoń, Antoni Słonimski i wielu innych. Byli oni przeważnie związani z popularnymi pismami – „Skamander” i „Wiadomości Literackie”. Z kobiet-pisarek największą sławę zdobyły: Maria Dąbrowska, Zofia Nałkowska oraz Zofia Kossak-Szczucka. Niższą wartość literacką reprezentowały powieści obyczajowe Tadeusza Dołęgi-Mostowicza, które jednakże zdobyły sobie popularność wśród wielu czytelników. Ruch wydawniczy w ówczesnej Polsce był niezwykle aktywny. Drukowano dzieła klasyki jak również nowe powieści – krajowe i zagraniczne. Pod względem liczby wydawanych książek na jednego mieszkańca II Rzeczpospolita dystansowała m.in. Hiszpanię i Stany Zjednoczone. Setki dzienników i czasopism reprezentowało zróżnicowane kierunki polityczne i obejmowało rozmaite dziedziny życia. W roku 1937 ukazywało się w Polsce 2700 tytułów prasowych.

Wysoki poziom reprezentował polski teatr. Wspaniałe inscenizacje stworzyły zespoły aktorskie pod kierunkiem Juliusza Osterwy i Leona Schillera. Wielbiciele teatru przychodzili często aby oglądać bardziej mistrzostwo aktorskie Stefana Jaracza lub Józefa Węgrzyna niż konkretny dramat czy komedię. Dużym powodzeniem cieszyły się teatrzyki rewiowe i kabarety literackie, m.in. warszawskie „Morskie Oko” i „Qui Pro Quo”. Do najbardziej popularnych gwiazd lekkiej rozrywki należeli: Hanka Ordonówna, Eugeniusz Bodo, Zula Pogorzelska, Mira Zimińska a także Adolf Dymsza i Ludwik Sempoliński. Coraz więcej zwolenników miało kino. Dominowały komedie, zarówno produkcji krajowej jak i zagranicznej. W latach 30. istniało w Warszawie ponad 70 sal kinowych.

Coraz większą rolę spełniało radio, które pozwalało milionom Polaków uczestniczyć w wydarzeniach krajowych i światowych oraz słuchać różnych programów rozrywkowych. Do najpopularniejszych radiowych głosów należeli Szczepcio i Tońcio (Kazimierz Wajda i Henryk Vogelfanger) z programu „Wesoła Lwowska Fala”.

Stosunkowo wąską, ale znaczącą dla kultury polskiej, elitę stanowili artyści-malarze – niektórzy z nich (np. malarze awangardowi) uzyskali światowy rozgłos. Na bardzo wysokim poziomie stała polska muzyka. Wielu wirtuozów i kompozytorów cieszyło się światową sławą, np. Karol Szymanowski, Ignacy Paderewski i Artur Rubinstein.

Do popularnych postaci należeli polscy sportowcy-olimpijczycy. Największą sławę zdobyli lekkoatleci: Janusz Kusociński (biegi długodystansowe), Stanisława Walasiewiczówna (sprint), Halina Konopacka (dysk), Maria Kwaśniewska (oszczep).

Odrębne życie kulturalne rozwijało się wśród mniejszości narodowych Polski międzywojennej. Niezwykle bujną była kultura żydowska. W Warszawie istniało szereg teatrów żydowskich prezentujących spektakle w jidisz. W literaturze żydowskiej czołowe miejsce zajmował Issac Bashevis Singer (Icek Hersz Zynger) znany z opisów życia społeczności żydowskiej w Polsce XX w. jak i przedrozbiorowej. W latach 30. pisarz wyemigrował do Stanów Zjednoczonych a w roku 1978 otrzymał literacką Nagrodę Nobla.

Z postępu w dziedzinie kultury korzystały głównie warstwy średnie i wyższe oraz środowiska wielkomiejskie. Ludność wiejska i społeczność robotnicza ograniczała często swoje rozrywki „kulturalne” do gry w karty, picia alkoholu i chodzenia na wyścigi konne. Niemniej rozwój kultury przyczynił się do ogólnego postępu cywilizacyjnego II Rzeczpospolitej.

 

Kazimierz Wierzbicki